4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesine göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her bir saat fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası ödenir. Hesap için önce haftalık toplam çalışma süresi bulunur (ara dinlenmeler hariç), 45 saati aşan kısım belirlenir ve bu saat sayısı, %50 artırılmış saat ücretiyle çarpılır. Bir yıldaki toplam fazla çalışma 270 saati geçemez.
Fazla çalışma nedir?
İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aynı Kanun’un 41. maddesi bu sürenin üzerindeki çalışmaları fazla çalışma olarak tanımlar. Önemli olan günlük değil haftalık toplamdır: bir gün uzun çalışılması, haftalık toplam 45 saati aşmıyorsa tek başına fazla çalışma doğurmaz.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre günlere farklı dağıtıldığında (denkleştirme), iki aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşmamak koşuluyla bazı haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz (md. 41 ve 63). Bu durumda da günlük çalışma 11 saati aşamaz.
Adım adım hesaplama
- Haftalık çalışma süresini bulun. Her günün giriş-çıkış süresinden ara dinlenmeyi düşün. İş Kanunu’nun 68. maddesine göre ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. En az ara dinlenme süreleri: 4 saat veya daha kısa işlerde 15 dakika, 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar işlerde yarım saat, 7,5 saatten fazla işlerde 1 saattir.
- 45 saati aşan kısmı belirleyin. Haftalık toplamdan 45 çıkarılır; kalan süre fazla çalışmadır.
- Yuvarlamayı uygulayın. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 5. maddesine göre fazla çalışma süresinin hesabında yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır.
- Saat ücretini bulun. Saat ücretiyle çalışanlarda doğrudan saat ücreti kullanılır. Aylık ücretlilerde uygulamada aylık brüt ücret 225’e bölünür (30 gün × 7,5 saat). 7,5 saat, İş Kanunu’nun 49. maddesinde saat ücretiyle çalışanların tatil günü ücreti için esas alınan günlük süredir.
- %50 artırın ve çarpın. Saat ücreti 1,5 ile çarpılır; çıkan tutar fazla çalışma saatiyle çarpılır.
Fazla çalışma ücreti = (Aylık brüt ücret ÷ 225) × 1,5 × Fazla çalışma saati
Örnek hesap
Aylık brüt ücreti 36.000 TL olan bir işçinin bir haftalık çalışması:
| Gün | Giriş – çıkış | Ara dinlenme | Çalışma |
|---|---|---|---|
| Pazartesi – Cuma (her gün) | 08:00 – 18:30 | 1 saat | 9,5 saat × 5 = 47,5 saat |
| Cumartesi | 08:00 – 13:00 | 30 dakika | 4,5 saat |
| Haftalık toplam | — | — | 52 saat |
- Fazla çalışma: 52 − 45 = 7 saat
- Saat ücreti: 36.000 ÷ 225 = 160 TL
- Fazla çalışma saat ücreti: 160 × 1,5 = 240 TL
- Haftalık fazla çalışma ücreti: 7 × 240 = 1.680 TL (brüt)
Fazla çalışma ücreti brüt tutardır; bordroda normal ücretle birlikte ayrıca gösterilir ve yasal kesintilere tabidir.
Ücret yerine serbest zaman
İş Kanunu’nun 41. maddesine ve Yönetmelik’in 6. maddesine göre işçi isterse, işverene yazılı olarak başvurarak zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanabilir. Serbest zaman 6 ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır; tatil ve izin günlerinde kullandırılamaz.
Sınırlar ve koşullar
- Yıllık sınır: Fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati geçemez. Bu sınır işyerine değil, her işçinin kendisine ilişkindir (md. 41, Yönetmelik md. 5).
- İşçinin onayı: Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı alınır. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır. İşçi onayını 30 gün önceden yazılı bildirerek geri alabilir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü durumlarda onay aranmaz (Yönetmelik md. 9).
- Fazla çalışma yaptırılamayacak işler: Sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işler, gece döneminde yürütülen işler (gündüz çalışmasına ek fazla çalışma hariç) ve yer ve su altında yapılan maden, kablo, kanalizasyon, tünel gibi işler (Yönetmelik md. 7).
- Fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler: 18 yaşını doldurmamış işçiler, sağlığının elvermediği hekim raporuyla belgelenen işçiler, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçiler, kısmi süreli (part-time) çalışanlar (Yönetmelik md. 8).
Fazla çalışmanın belgelenmesi
Yönetmelik’in 10. maddesine göre işveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek ve imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Fazla çalışma ücretleri normal ücretle birlikte ödenir ve bordroda ayrıca gösterilir.
Sık sorulan sorular
Fazla mesai günlük mü haftalık mı hesaplanır?
Haftalık hesaplanır. İş Kanunu’nun 41. maddesine göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır.
Fazla mesai saat ücreti nasıl bulunur?
Saat ücretli çalışanlarda saat ücreti esas alınır. Aylık ücretlilerde uygulamada aylık brüt ücret 225’e (30 gün × 7,5 saat) bölünerek saat ücreti bulunur; bu tutar 1,5 ile çarpılır.
Mola süreleri fazla mesaiye dahil mi?
Hayır. İş Kanunu’nun 68. maddesine göre ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz; haftalık toplam hesaplanırken düşülür.
Yılda en fazla kaç saat fazla mesai yapılabilir?
Bir işçinin yıllık fazla çalışması toplam 270 saati geçemez (İş Kanunu md. 41, Yönetmelik md. 5).
Fazla mesai yapmak zorunlu mu?
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir (Yönetmelik md. 9). Onay veren işçi, 30 gün önceden yazılı bildirerek onayını geri alabilir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü durumlarda onay aranmaz.
30 dakikalık fazla çalışma nasıl sayılır?
Yönetmelik’in 5. maddesine göre yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. İşletmenize özel durumlar için mali müşavirinize ya da bir iş hukuku uzmanına danışmanızı öneririz.
F-GEN