İş Kanunu’nun 41. maddesine göre haftalık 45 saati aşan her saat fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası ödenir. İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma”dır ve saat ücretinin yüzde 25 fazlasıyla ödenir. İşçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir.
Oranlar bir bakışta
| Çalışma türü | Ne zaman? | Ücret | Serbest zaman karşılığı |
|---|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışmalar | Saat ücreti + %50 | Her saat için 1 saat 30 dakika |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmedeki haftalık süre 45 saatin altındaysa, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar | Saat ücreti + %25 | Her saat için 1 saat 15 dakika |
| Yer altı maden işleri | Zorunlu nedenler (md. 42) ve olağanüstü hâllerde (md. 43), haftalık 37,5 saati aşan çalışmalar | Saat ücreti + en az %100 | — |
Kaynak: İş Kanunu md. 41; Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği md. 4 ve 6.
%50 ile %25 arasındaki fark
Hangi oranın uygulanacağını, iş sözleşmesindeki haftalık çalışma süresi belirler:
- Sözleşmede haftalık 45 saat varsa (ya da süre belirtilmemişse) 45 saatin üzerindeki her saat fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir.
- Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altındaysa (örneğin 40 saat), 40 ile 45 saat arasındaki çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ödenir; 45 saatin üzerindeki çalışmalar ise yine fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir.
Örnek
Sözleşmesinde haftalık 40 saat çalışma yazan ve saat ücreti 200 TL olan bir işçi, bir haftada 48 saat çalışıyor:
| Süre | Tür | Hesap | Tutar |
|---|---|---|---|
| 40 – 45 saat arası (5 saat) | Fazla sürelerle çalışma | 5 × 200 × 1,25 | 1.250 TL |
| 45 saatin üzeri (3 saat) | Fazla çalışma | 3 × 200 × 1,50 | 900 TL |
| Toplam | — | — | 2.150 TL (brüt) |
Aynı işçinin sözleşmesinde haftalık 45 saat yazsaydı, yalnızca 45 saatin üzerindeki 3 saat %50 zamlı ödenirdi.
Tatil günlerinde çalışma
Ulusal bayram ve genel tatil
İş Kanunu’nun 47. maddesine göre ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmayan işçiye o günün ücreti tam olarak ödenir; tatil yapmayarak çalışan işçiye ise ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir. Aylık ücretli işçiler için de 49. madde aynı kuralı tekrarlar.
Hafta tatili
İş Kanunu’nun 46. maddesine göre işçiye yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir ve çalışılmayan hafta tatili günü için o günün ücreti ödenir. Kanun’da hafta tatilinde çalışmaya özgü ayrı bir oran yer almaz; bu günde yapılan çalışma haftalık toplam süreyi 45 saatin üzerine çıkarıyorsa, aşan kısım 41. madde kapsamında fazla çalışma olarak %50 zamlı ödenir.
Zamlı ücret yerine serbest zaman
İşçi isterse, işverene yazılı olarak başvurarak zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir: fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika. Serbest zaman 6 ay içinde, iş günlerinde, aralıksız ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır (md. 41, Yönetmelik md. 6).
Parça başı ücretlilerde
Yönetmelik’in 4. maddesine göre parça başına veya iş tutarına göre ücret alan işçilerde, fazla çalışma saatinde üretilen parça veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınır. Bunun hesaplanması zorsa, ödeme dönemindeki toplam üretim, o dönemdeki normal ve fazla çalışma saatleri toplamına bölünerek bir saatlik ücret bulunur; fazla çalışmada bunun %50, fazla sürelerle çalışmada %25 fazlası ödenir.
Sık sorulan sorular
Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?
Haftalık 45 saati aşan her saat için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlası ödenir (İş Kanunu md. 41).
%25 zamlı fazla mesai ne zaman uygulanır?
İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde 25 zamlı ödenir.
Resmî tatilde çalışınca kaç yevmiye alınır?
İş Kanunu’nun 47. maddesine göre genel tatil gününde çalışan işçiye, o günün ücretine ek olarak çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir.
Pazar günü çalışma fazla mesai sayılır mı?
Kanun hafta tatilinin belirli bir güne denk gelmesini şart koşmaz; yedi günlük dönem içinde en az 24 saat kesintisiz dinlenme ister (md. 46). Hafta tatilinde yapılan çalışma haftalık toplamı 45 saatin üzerine çıkarıyorsa, aşan kısım fazla çalışma olarak ödenir.
Fazla mesai yerine izin kullanılabilir mi?
Evet. İşçi isterse yazılı başvuruyla, fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir (md. 41, Yönetmelik md. 6).
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. İşletmenize özel durumlar için mali müşavirinize ya da bir iş hukuku uzmanına danışmanızı öneririz.
F-GEN